با بزرگ ترین تولید کننده یخ در ایران قدیم آشنا شوید

جستجو برای خرید و رزرو اینترنتی بلیط هواپیما

با بزرگ ترین تولید کننده یخ در ایران قدیم آشنا شوید

یکی از مواد مورد استفاده‌ی بشر در طول تاریخ که با الهام از طبیعت آن را ساخته، یخ است. ماده‌ای که بشر از آن برای خنک کردن نوشیدنی‌ها و حفظ و نگه‌داری مواد غذایی فاسدشدنی‌ استفاده می‌کند. طرز تهیه‌ی این ماده‌ی ارزشمند در طول تاریخ بسته به پیشرفت‌های علمی بشر، متفاوت بوده است. ابتدا از یخ‌های طبیعی موجود در کوهستان‌ها استفاده می‌کرده است، در زمان‌هایی خود به روش طبیعی (با استفاده از برودت هوا) آب را به یخ تبدیل می‌کرده است و با پیشرفت صنایع از انرژی‌هایی نظیر نفت، گاز و برق برای تولید یخ استفاده می‌کند.

یخ و یخچال در ایران

در ایران قدیم، ساختمانی به نام یخ‌دان یا یخ‌چال به منظور تولید یخ در فصل زمستان و نگه‌داری آن تا فصل تابستان می‌ساختند که از حیث معماری بسیار ارزشمند هستند. در معماری این ساختمان‌ها چه از حیث طراحی و چه از حیث مصالح، رعایت نکاتی مشاهده می‌شود که در نوع خود بسیار جالب است.

در مورد قدمت ساخت یخچال‌ها اطلاع دقیقی وجود ندارد اما قدیمی‌ترین مدرک وجود این بناها در ایران، سفرنامه‌ی شاردن سیاح فرانسوی دوره‌ی صفوی است که در آن از تهیه‌ی یخ در یخچال‌های اصفهان گزارش شده است.

یخ در گذشته جزء کالاهای گران‌بها بوده است که همه‌ی اقشار جامعه، قدرت خرید آن را نداشتند و اقشار مرفه جامعه، بیشترین استفاده را از یخ می‌کردند. ارزش یخ به گونه‌ای بوده است که کارگران یخچال‌ها به جای دستمزدشان یا در کنار دستمزدشان مقداری یخ رایگان دریافت می‌کردند. همین ارزش اقتصادی یخ باعث می‌شد که مالکان یخچال‌ها جزو افراد ثروتمند باشند و حتی طبق نظر برخی از مورخین، این افراد ثروتمند بوده‌اند که اقدام به ساخت یخچال می‌کردند و وجود عمارت‌های اعیانی در کنار برخی از یخچال‌ها، تایید کننده‌ی این نظریه است.

البته یخ‌های تولید شده در یخچال‌ها، از حیث کیفیت یکسان نبوده و درجه‌بندی داشته‌اند. یخ‌های بلوری و درجه یک به منظور خنک کردن نوشیدنی‌ها، یخ‌های متوسط برای نگه‌داری مواد غذایی و یخ‌های درجه پایین در تولید بستنی استفاده می‌شدند. از آنجا که بستنی‌بندها مایع بستنی را در ظروف فلزی گذاشته و بعد آن ظروف را درون یخ می‌گذاشتند، کیفیت یخ آن چنان برایشان مهم نبوده است.

نوع دیگری از یخ‌های تولید شده، یخ‌های زینتی بوده‌اند که بسیار گران‌قیمت بوده و به منظور استفاده‌ی ثروتمندان تهیه می‌شدند. این یخ‌های بلورین با استفاده از دانه‌های انار با رنگ قرمز تولید می‌شدند.

ساختمان یخچال

ساختمان یخچال دارای سه بخش اصلی است؛ دیوار سایه‌انداز، حوضچه‌ی تولید یخ و مخزن یخ.

دیوار سایه‌انداز

دیواری با طول زیاد و ارتفاع بلند که به منظور جلوگیری از تابش آفتاب به حوضچه ساخته می‌شده و به واسطه‌ی محل و نحوه‌ی ساخت، سایه‌ی آن در تمام روزهای سال بر حوضچه می‌افتاده است. در برخی نواحی، برای کامل شدن حفاظت حوضچه از تابش آفتاب، غیر از دیوار سایه‌انداز اصلی، دیوارهای جانبی هم ارتفاع با دیوار اصلی در سمت چپ و راست آن و عمود بر آن، ساخته می‌شده است.

دیوار سایه‌انداز برای استحکام بیشترش پشت‌بندهای بزرگی داشته است. همچنین در برخی یخچال‌ها، دیوار سایه‌انداز طاق‌نماهای متعددی به منظور تزیین دارد که موجب کاهش یکنواختی بدنه‌ی صاف دیوار می‌شود.

حوضچه‌ی تولید یخ

گودالی مستطیل‌شکل که با طولی کمی کمتر از دیوار سایه‌انداز و با عمق کم (در حدود نیم‌متر) به موازات دیوار سایه‌انداز و در بخش شمالی آن، حفر می‌شده است. از این گودال به منظور آبگیری برای تولید یخ استفاده می‌شده است.

مخزن یخ

گودالی به شکل دایره یا مستطیل (با توجه به نوع یخچال) که در بخش جنوبی و پشت دیوار سایه‌انداز حفر می‌شده و به وسیله‌ی یک یا چند ورودی به بخش شمالی یا همان حوضچه، مرتبط می‌شده است. از این گودال‌ها به منظور انبار کردن یخ‌های تولید شده در حوضچه‌ها استفاده می‌شده است.

یخچال‌ها معمولاً در کنار این سه بخش اصلی، بخش‌های فرعی دیگری نیز داشته‌اند که متداول‌ترین آن‌ها، اتاق عرضه‌ی یخ بوده است. اتاقی دارای یک ترازوی بزرگ که از سقف آویزان بوده و محل فروش یخ‌های تولید شده بوده است.

انواع یخچال در ایران

یخچال‌های باقیمانده در نقاط مختلف کشور نشان‌دهنده‌ی این مطلب هستند که از دو نقشه‌ی کاملاً متفاوت برای ساخت یخچال استفاده می‌شده است. نقشه‌های مدور و نقشه‌های تونلی.

یخچال‌های گنبدی‌شکل

در این نوع یخچال‌ها روی مخزن نگه‌داری یخ که به صورت دایره ساخته می‌شده است، گنبدی مخروطی شکل احداث می‌کردند. در واقع مخزن در این نوع یخچال‌ها در اتاقی مسقف به شکل دایره قرار دارد که سقفش از نوع گنبد است. بیشتر یخچال‌های باقی مانده از این نوع هستند. مانند یخچال میرفتاح در ملایر.